4 bin yılın son tel ‘can’bazı

DİŞ HEKİMİ ÖZDELİR TURAN, ORTA ASYA’DAN GÜNÜMÜZE GELMİŞ ESKİ BİR TÜRK GELENEĞİ OLAN TEL CANBAZLIĞININ YAŞAYAN SON TEMSİLCİSİ.

Türkiye’nin son tel canbazı Özdemir Turan, Türkiye’yi kasaba kasaba, köy köy gezerek ipte canıyla oynuyor. Festivallerde, fuarlarda 4 bin yıllık bu geleneksel mesleği yaşatmaya çalışıyor. Aynı zamanda bir diş hekimi olan Turan, İstanbullular için de Başakşehir’deki Atlas Sirki’nde sahne alıyor.

Fotoğraflar: ERGUN CANDEMİR

Özdemir Turan, 4 bin yıllık bir Türk geleneği olan tel canbazlığının son temsilcisi. Mesleğinde 47. yılını doldurmuş bir emektar. Altında ağ olmadan yerden yükselen bir oyuncu; işinin Farsça anlamıyla ‘can oyuncusu’. Çocuk denecek yaştan beri Türkiye’yi kasaba kasaba, köy köy gezerek ipte oynuyor. Aynı zamanda bir diş hekimi. Ama gönlünü canbazlığa öyle kaptırmış ki, gözü telden başka şey görmemiş hiç… Bu tehlikeli aşk uğruna ailesini bile karşısına almaktan çekinmemiş. Babası onunla tam 20 yıl konuşmamış mesela canbazlık yapıyor diye… İşte tüm bunlar, Türkiye’nin son tel canbazının hayat hikayesinin özeti.

 

12 yaşında Şehzadebaşı’nda başlayan tutku

Bu hayat hikayesini daha detaylıca anlatmak için, Özdemir Turan’ın 12 yaşına gidiyoruz. Laleli’de doğup büyümüş küçük bir çocuk Özdemir Turan. Babasından her daim “Sakın ola ki seni Şehzadebaşı’nda haylazlık yaparken görmeyeyim” diye talkımı yiyen bir çocuk. O zamanlar Şehzadebaşı canbazhanelerin çok olduğu bir yer; kuklabazlar, hokkabazlar, sihirbazlar, canbazlar, ateşbazlar hepsi orada. Küçük bir çocuk için büyülü bir dünya. Özdemir Turan’ın hekim olan babası, oğlunun da tıpkı kendisi gibi bir hekim olmasını arzular. Haliyle küçük oğlu evinde ders çalışmalıdır, canbazları, hokkabazları izlemek neyine gerek… Ama bilirsiniz ki bir çocuğa bir şeyi yaptırmak istiyorsanız yapma demeniz yeterlidir. Küçük Özdemir de sık sık Şehzadebaşı’na kaçıp o sihirli dünyanın hayali varlığına atıverir kendini. Bir gün sihirbaz Farabi’yi izlemeye öyle bir dalar ki, o dalgınlıktan bir daha çıkamaz. Sihirbaz Farabi bu meraklı çocuğu tüm bildiklerini anlatabileceği yetenekli bir çırak olarak görür. Küçük Özdemir babasına okuyacağına dair söz vererek bin bir güçlükle çırağı olur Farabi’nin. Onunla Anadolu’da onlarca gösteriye gider. Bu seyahatlerden birinde Dalaman’da Muğlalı canbaz Yakub’un canbazhanesini görür. Ve hayran kalır. Geceleri gizliden çadıra girip telde çalışmalar yapar. İstanbul’a geri döndüğünde de Beşiktaş Ihlamur Parkı’ndaki canbazhanede çalışmaya başlar.

Canbaz oldu diye babası 20 yıl konuşmadı

Yıllarca Haliç boyunda çeşit çeşit canbazhanelerde çalışır. Zamanın ünlü tel canbazları Rıfat Telgezer, Ortaköylü canbaz Cemil, Hüseyin Gürses ve Ahmet Akınlar gibi o zamanlar bu geleneksel mesleğin son temsilcileri olduklarını bilmeyen canbazlardan tüm numaraları, mesleğin tüm ayrıntılarını öğrenir. Ayvansaray, Eyüp, Balat, Yedikule, Kasımpaşa ve Fındıkzade’deki canbazhanelerde pişer. Babasını da kırmaz diş hekimi olur, mesleğini eline alır. Ancak canbazlık sevdasının geçmemesi babasını çok kızdırır ve tam 20 yıl oğluyla konuşmaz yaşlı adam. Ölmeden beş yıl önce barışırlar hatta.

Anadolu’nun dört bir yanını tel üzerinde gezdi

Bu yıllar boyunca iki kez evlenir, dört çocuk sahibi olur Özdemir Turan. Geleneksel canbazlık mesleğini yaşatmak adına bin bir çile içinde Anadolu’nun dört bir yanına, en uç bucaklarına, nahiyelerine, köylerine kadar gidip canbazlık yapar. Büyük kazalar da geçirir. Bir düşüşünde kolunu kırar, bir diğerinde kaş kemiğini. Ama asla yılmaz ve mesleğini bırakmaz. Ülkenin dört bir yanındaki festivallerde, fuarlarda gösteriler yapar. Kah ayaklarının altına şişe bağlayıp yürür telde, kah bir varilin içine girip zıplayarak geçer teli. Alman Hanmar Sirik ile Bulgar Holiday sirklerinde de çalışır bir süre. En son Beylikdüzü’nde bir sirk kurar belediyenin katkılarıyla. Ancak iki yıl önce çıkan bir fırtınada 1200 kişilik sirki darmadağın olur. Eşyalarının bir bölümünü Başakşehir Belediyesi, bir bölümünü de Beylikdüzü belediyesi koruyor bu aralar. Onlara müteşekkir. Kendisi de bir süredir Başakşehir’de sanat yönetmeni Servet Yalçın tarafından kurulan Atlas Sirki’nde ipte oynamaya devam ediyor. O taraflara yolunuz düşerse, Tükiye’nin son tel canbazını izleme ayrıcalığını kaçırmayın.

Can oyuncularının tarihi

4 bin yıllık Türk geleneği olan ip ya da tel canbazlığının eski Türklerdeki yeri kutsaldı. İp canbazları giydikleri turkuvaz renkli renkli bol elbiseleri ile göğe yükselişi temsil ederlerdi. Bu uygulama Orta Asya’daki Türk topluluklarında halen devam etmekte ve ip canbazları dualarla ipe çıkmaktadır. İp canbazları terazi adı verilen bir değneğin yardımıyla iki ağaç arasına çok iyi gerilmiş bir ip üzerinde akıl almaz hareketler yaparlardı. Özellikle kurban bayramlarında canbazların ipte kurban kesmeleri adettendi. İp canbazlığı Osmanlı dönemi şenliklerinin de vazgeçilmez bir unsuruydu. Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde 1600’lü yıllarda İstanbul ve Orta Anadolu’da 2 binin üzerinde canbazın 150 canbazhanede gösterileriyle halkın dostluğunu pekiştirdiğinden söz eder.

Not: Özdemir Turan’ın en büyük hayali ise, eğer sponsor bulabilirse Haliç’i tel üzerinde geçmek…

Reklamlar

3 Comments Kendi yorumunu ekle

  1. Kaan dedi ki:

    Gerçekten ilginç bir hikaye.Sizde yazmasanız bu gibi konulardan haberimiz olmayacak. Kendi geleneklerimizi koruyamıyoruz malesef. Ürün hanım sitenizde haber konularının yanı sıra videolarınıda bulmamız mümkün olacakmı?

  2. esin dedi ki:

    merhaba
    ben sizin aracılığınızla özdemir turan’a ulaşmak istiyorum
    acaba yardımcı olabilir misiniz?
    cevap yazarsanız sevinirim.

    esin koman

    1. sonmucid dedi ki:

      urun.dirier@aktuel.com.tr adresine mail atın, oradan yazayım Özdemir beyin numarasını

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s